کاظم استادی

My Address آدرس من


‎Create Your Badge‎ Previous Months آرشیو ماهانه Home صفحه اصلی Archive آرشیو شهریور ٩٥ خرداد ٩٥ اردیبهشت ٩٥ آذر ٩٤ مهر ٩٤ امرداد ٩٤ خرداد ٩٤ آبان ٩۳ شهریور ٩۳ تیر ٩۳ خرداد ٩۳ فروردین ٩۳ بهمن ٩٢ آبان ٩٢ مهر ٩٢ شهریور ٩٢ امرداد ٩٢ فروردین ٩٢ اسفند ٩۱ بهمن ٩۱ دی ٩۱ آبان ٩۱ شهریور ٩۱ تیر ٩۱ خرداد ٩۱ اردیبهشت ٩۱ اسفند ٩٠ بهمن ٩٠ آبان ٩٠ مهر ٩٠ شهریور ٩٠ امرداد ٩٠ تیر ٩٠ اردیبهشت ٩٠ بهمن ۸٩ More ... اطلاعات بیشتر
      kazem ostadi (ارائه نظرات و پیشنهادات شما موجب خوشحالی من خواهد شد)
نسبت خط عربی و مسلمانان جهان به تغییر خط by: کاظم استادی

(این مقاله اینجانب، در شماره 152 مجله آیین پژوهش سال 1394 منتشر شده است، برای استفاده از منابع به اصل نشریه رجوع کنید)

مقدمه

اواخر قرن بیستم، و قرن بیست و یکم که اکنون در آن واقع شده­ایم؛ شاهد تغییرات جهانی سریع و بی‌سابقه بوده است. جهان اسلام نیز در کشمکشِ چگونگی انطباق این تغییرات با جامعه و زندگی مسلمانان قرار گرفته است؛ و برای تمامی ادیان، بر سر اهمیت دو موضوع تجدد و اصالت‌ها (که گاهی مخالف هم در نظر گرفته می‌شوند) ، چالشی­هایی به پا شده است.

یکی از این موضوعات بسیار مهم، ظهور بحث تغییر خط در برخی کشورها است. موضوع «تغییر خط فارسی و یا عربی» ، مخصوصاً پس از انقلاب و به واسطه ظهور تکنولوژیهای جدید همانند اینترنت، مورد توجه ویژه­ای از سوی جوانان قرار گرفته است.  

مخالفان اصلاح و تغییر خط، از ترویج این موضوع واهمه دارند، و آنچه برای آنها مهم است، موضوع «نسبت خط و مسلمانی ایمان داران به اسلام» و یا به عبارت دیگر؛ قطع ارتباط مسلمانان از معارف اسلام است؛ زیرا معارف اسلام فعلاً به خط عربی – فارسی (نه به خطوط دیگر) در اختیار مسلمانان است. بنابراین شاید مهم‌ترین دلیلی که به خاطر آن، برخی مسلمانان و عالمان دینی نسبت به موضوع تغییر خط واکنش نشان می‌دهند، قید اسلام در این موضوع  است.

به این معنی که؛ اگر ارتباطی میان خط عربی و اسلام و یا دینداری مسلمانان برقرار نباشد، و یا ترسی از این قطع ارتباط نبود، دخالت و یا مخالفت در بحث تغییر خط برای ایشان، موضوعیتی نداشت. و به راحتی از کنار آن می‌گذرند و یا حتی ممکن است نسبت به انجام آن تشویق هم می­نمودند. امّا آنچه باعث شده تا برخی علماء دین، نسبت به طرح این موضوع دلهره داشته باشند، ارتباط و نسبت خط عربی و معارفِ اسلام است و ترس آن دارند که با تغییر خط، ضربه‌ای یا خدشه‌ای به معارف اسلام و یا مسلمانی مردم و آگاهی مسلمانان از معارف اسلام وارد شود.

امّا با کمی دقت مشخص می‌شود، که مطرح نمودن خطر از بین رفتن منابع و میراث اسلامی، بیشتر طرحی حاشیه‌ای است، و قابل پیش­گیری است. چراکه با وجود تکنولوژیهای کامپیوتری جدید و نرم­افزارهای بسیار پیشرفته و قوی و در دسترس، به سرعت می‌توان تمام منابع اسلامی را که به خط قدیمی می­باشند و به نسبت تکنولوژی روز محدود هستند، بازسازی در خط جدید ارائه نمود.

چون هیچ تحقیقاتی در تأثیر «تغییر خط» در ادامۀ حیات منابع اسلامی و مناسبات اسلامی و نیز قطع ارتباط مسلمانان با معارفشان صورت نگرفته است، بنابراین همین احتمال خطر، در مخالفت با تغییر خط، برای علماء اسلام کافی است.

نوشتار حاضر، فقط قصد طرح موضوع «نسبت خط عربی و مسلمانان» را دارد. تا در آینده، اگر کسانی علاقمند بودند، بتوانند هر کدام از این ریز موضوعات را به فراخور خود مورد تحقیق و کنکاش قرار دهند، و حتی الامکان این بحث و موضوع از ابهام گذشته خارج شود و تصمیم گیری پیرامون آن برای همگان آسان گردد.

 در حال حاضر، جمعیت کل مسلمانان جهان حدود 000/000/570/1 نفر است؛ که در حدود پنجاه کشور جهان تمرکز دارند و عده‌ای نیز در کشورهای مختلف غیر مسلمان پراکنده‌اند.

آنچه فعلاً در دست ماست و می‌توان نسبت به آن تحلیل و گفتگو نمود، همین آمارهای بعضاً رسمی و غیر رسمی پیرامون کشورهای مسلمان و کشورهای دیگر است.

برخی سرفصل‌هایی که می‌توان در این باره مطرح کرد عبارتند از:

1. تعداد جمعیت استفاده کننده از خط عربی

2. تعداد جمعیت مسلمان که از خط عربی- فارسی استفاده می‌کنند

3. تعداد جمعیت مسلمان که از خط عربی-فارسی استفاده نمی‌کنند

4. نسبت تدیّن و پایبندی به احکام اسلامیِ مسلمانان، به خط عربی

5. مقدار تأثیر خط عربی در پیشرفت اسلام

6. تأثیرات تغییر خط در مناسبات اسلامی

7. تأثیرات تغییر خط در عدم آگاهی مسلمانان به معارف اسلام

8. پژوهش در تأثیرِ تغییر خط در مصادیق عینی، همانند ترکیه

و بسیاری از سرفصل‌های کلی و جزئی دیگر که می‌توان به آن پرداخت، و ما به برخی از آنها پرداخته­ایم.

بنابر آنچه اشاره شد، بررسی در این مقاله نمی‌تواند فراتر از این آمار و ارقام موجود در رسانه‌ها و مجلات و کتب مختلف باشد. همانگونه که اشاره شد، در حال حاضر حدود پنجاه کشور بیش از 50 درصد جمعیت­شان مسلمان هستند که این درصد، در کشورهای گوناگون، مختلف است. در این پنجاه کشور مسلمان، از پنجاه درصد تا 100 درصد مسلمان وجود دارد و به طور میانگین 82 درصد جمعیت این کشورها را مسلمانان تشکیل می­دهند.

دیگر مسلمانان که در کشورهای غیر مسلمان زندگی می‌کنند نیز، دارای تناسب جمعیتی بسیار متفاوتی هستند که از 42 درصد به پایین، در تناوبند.

آنچه برای ما در این موضوع مقاله، بسیار اهمیت دارد، تنوع خط و زبان در این کشورهاست. در حال حاضر مسلمانان حداقل با بیست زبان مختلف و همچنین صدها گویش، تکلم می‌کنند. همچنین تنوع جمعیتی بسیار گوناگونی در بین این زبانها به چشم می­خورد.

بیش از 25 کشور، زبان رسمیشان عربی است و کل جمعیت این کشورها به 330 میلیون نفر می‌رسد. البته شمار کسانی که عربی را مثل زبان مادری به کار می‌برند از 174 میلیون تا 442 میلیون نفر برآورد شده است، که عده‌ای از آنها دارای دین اسلام نمی‌باشند. [1]

مهم‌ترین مشکل در بررسی این موضوع، نسبت «عموم خصوص من وجه» بودن، بین خط عربی و مسلمانان، دو عنوان می‌باشد، بدین معنی که الزاماً هر که مسلمان است از خط عربی استفاده نمی‌کند و نیز هر که از خط عربی استفاده می‌نماید، مسلمان نیست. بنابراین نتیجه‌گیری در آمار و ارقام در این موضوع، احتیاج به دقت بیشتر دارد. با این مقدمه به طرح سرفصل‌هایی که گذشت می‌پردازیم:


جمعیت مسلمانان[2] و آرایش آنها

در سال 1980 تعداد مسلمانان در سراسر جهان از حدّ 780 میلیون نفر گذشت و اوایل سال 2004 بالغ بر 3/1 میلیارد نفر شد؛ که حدود 22 درصد جمعیت 1/6 میلیاردی کرة زمین را تشکیل می‌داد.

جمعیت مسلمانان در سال ۲۰۰۷، ۲۰٫۱۲٪ جمعیت ۶٫۶ میلیاردی جهان، یعنی ۱٫۳۲ میلیارد نفر است که پس از مسیحیت (۳۳٫۰۳٪ و ۲٫۱۸ میلیارد نفر از جمعیت جهان) در رتبه دوم آیین‌های آسمانی جهان و ادیان ابراهیمی است.[3]

همچنین، جمعیت مسلمانان در سال ۲۰۰۹، ۲۳٫۲٪ جمعیت ۶٫۷۹ میلیاردی جهان، یعنی ۱٬۵۷ میلیارد نفر است. نزدیک ‌به ۶۰٪ از مسلمانان جهان در آسیا زندگی می­کنند. از این شمار، نزدیک‌ به ۲۰۰ میلیون نفر شیعه و بقیه سنی هستند. همچنین ۰٫۸٪ از جمعیت کشور آمریکا را مسلمانان تشکیل می‌دهند.[4]

20 درصد مسلمانان در کشورهای بیش از یک میلیاردی چین و هند زندگی می‌کنند (اقلیت مسلمان هند معادل 100 میلیون نفر است).

کشورهایی که در میان 10 کشور اوّل کشورهای مسلمان در مقام‌های بعدی قرار گرفته‌اند عبارتند از: پاکستان (2/5 درصد)، اندونزی (8/3 درصد)، بنگلادش (7/2 درصد) و نیجریه (2/3 درصد) با توجه به رشد جمعیت کشورهای مسلمان دیگر، جمع رشد جمعیت مسلمان آنها، از دو کشور چین و هند بیشتر می‌شود.

از بزرگ‌ترین کشورهای اسلامی که جمعیت آنها از 100 میلیون نفر گذشته است، می‌توان از اندونزی (242 میلیون)، پاکستان (162 میلیون)، بنگلادش (144 میلیون) و نیز نیجریه (130 میلیون که حدود نیمی از آنها مسلمان هستند) نام برد.

تعداد مسلمانان در فرانسه بالغ بر 5 میلیون نفر شده است. این رقم در ایتالیا از 240 هزار نفر در سال 1992 تا 650 ـ 700 هزار در سال 1999 افزایش یافت. آلمان 3 میلیون مسلمان دارد، بریتانیا بیش از 8/1 میلیون (سرشماری سال 2001)، هلند 730 هزار نفر، 710  ـ 720 هزار مسلمان در سوئیس زندگی می‌کنند. در کشورهای دیگر نیز جمعیت قابل توجه اسلامی مشاهده می‌شود.

جمعیت بومی مسلمانان بالکان نیز رشد قابل توجهی از خود نشان داده و اکنون برابر 4 میلیون نفر است.  مسلمانان 40 درصد جمعیت بوسنی و هرزگوین و 70 درصد جمعیت آلبانی را تشکیل می‌دهند.

اسلام به دین بزرگ دوم اروپایی تبدیل شده است. اسلام بالاخره باید به عنوان دین بومی اروپایی تلقی شود؛ زیرا نسل‌های جدید مسلمانان در اروپا به دنیا می‌آیند. [5]

در آمریکای شمالی میزان مسلمانان در جمعیت کشورها از سال 1950 تا 2000 از 1/0 تا 4/1 درصد افزایش یافته است. تعداد مسلمانان در ایالات متحده طبق برآورد‌های مختلف معادل 2-5 میلیون نفر است.[6]

در اتحاد شوروی(جامعة مشترک‌المنافع) میزان مسلمانان از سال 1950 تا 2000 از 5/8 درصد تا 15 درصد افزایش یافته است. اگر اتحاد شوروی در حدود قبلی خود حفظ شده بود، در حال حاضر میزان مسلمانان در جمعیت آن برابر 20 درصد می‌شد.[7] طیّ 10 سال اخیر معمولاً تعداد مسلمانان در روسیه برابر 20 میلیون نفر اعلام می‌شد. [8]

 

جمعیت استفاده کننده از خط عربی در بین مردم جهان

خط عربی به واسطه فتوحات اسلامی و گسترش اسلام در برخی کشورها که زبان عربی نمی‌دانستند، وارد شد. و موجب تغییر خط در آن مناطق گشت. از آن جمله ایران و ترکیه می‌باشد. که البته برخی از این مناطق، بعدها خط عربی خود را به خطوط دیگر تغییر داده‌اند و اکنون خط عربی در آنجا رایج نیست.

زبان عَرَبی، بزرگ‌ترین عضو از شاخه زبان‌های سامی است و با زبان‌های عبری و آرامی هم‌ خانواده ‌است. این زبان دارای ۴۲ زمان است که  ۱۴ تای آن گذشته و ۱۴ تای دیگر کنونین و۱۴ تای دیگر آینده می‌باشد. زبان عربی یکی از شش زبان رسمی سازمان ملل متحد است.

در حال حاضر چند زبان زندة دنیا هستند که نوشتار آنها به خط عربی و یا برگرفته از آن می‌باشند. زبان فارسی، اردو، پشتو، ترکی و کردی از آن جمله‌اند.

کاربرد خط عربی در جهان

 
 

کشورهایی که خط عربی در آن‌ها خط رسمی است.

 

کشورهایی که در آن‌ها کاربرد خط عربی در کنار دیگر خط‌ها رسمیت دارد.

اگر کل کشورهای عرب زبان، که اکثراً از خط عربی استفاده می‌کنند، را با کشورهایی که اکنون از خط عربی استفاده می‌کنند، همانند افغانستان، ایران و پاکستان و ... با هم جمع کنیم؛ حدود ششصد میلیون نفر از جمعیت دنیا در حال حاضر با خط عربی می­توانند بنویسند و بخوانند. که این رقم کمتر از حدود 10 درصد جمعیت فعلی جهان را تشکیل می­دهد.

 

جمعیت مسلمانانی که از «خط عربی» استفاده می‌کنند

منظور از استفاده کردن خط عربی، آشنایی با آن و یا استعمال گاه گاهی از این خط نمی­باشد؛ بلکه مقصود استفاده رسمی از خط عربی در نوشته‌ها و آن هم به صورت ممتد و یا غالبی می‌باشد.

همانگونه که یاد شد، شمار کسانی که عربی را همچون زبان مادری به کار می‌برند ۱۷۴ تا ۴۴۲ میلیون تن است. عربی زبان رسمی ۲۵ کشور است که کل جمعیت آن‌ها نیز براساس آمار سیا ۳۲۹ میلیون تن است.[9]

  الجزایر  بحرین  کومور  چاد  جیبوتی  مصر  اریتره  عراق  اردن  کویت  لبنان  لیبی  موریتانی  مراکش  عمان  فلسطین  قطر  عربستان­سعودی  سومالی  سودان  سوریه  تونس  امارات­متحده­عربی  صحرای غربی  یمن

با توجه به این نکته، اگر از حدود ششصد میلیون نفر جمعیت حال حاضر دنیا را ، که با خط عربی می‌نویسند و می‌خوانند، از غیر مسلمانان آنها کسر کنیم، اکنون حدود 500 میلیون نفر مسلمان در کشورهای مختلف،  از خط عربی یا مشابه آن استفاده می‌کنند. و احتمالاً توانایی خواندن قرآن کریم را دارند.

بنابراین حدود 30 درصد یا یک سوم مسلمانان جهان، فعلاً از خط عربی بهره‌مندند. که البته نباید فراموش کرد که بسیاری از آنها نیز علاوه بر خط عربی با خط لاتین[10] نیز آشنا هستند.

امّا جالب است بدانید؛ بیش از 58 درصد از کاربران اینترنت هم اکنون از زبان انگلیسی استفاده می­کنند در حالی که این درصد برای زبان های دیگر بسیار ناچیز است ( اسپانیایی 7/8 درصد ، آلمانی 6/8 درصد ، ژاپنی 9/7 درصد و فرانسه 7/3 ).

بررسی­ها نشان می­دهد که زبان اغلب وب سایت ها (4/68) درصد به زبان انگلیسی است با وجود آنکه تنها 6/35 درصد کاربران وب، به عنوان زبان اول شان، به انگلیسی صحبت می­کنند. با وجود آنکه بیش از 10 درصد کاربران وب به زبان چینی صحبت می­کنند ولی تنها 9/3 درصد از محتوای وب به زبان چینی است. همین تفاوت­ها درباره سایر زبان­ها و جمعیت ها نیز مشاهده می­شود.

این ارقام هنگامی جالب می شوند که بدانیم بسیاری از کاربران وب در ایالات متحده ، کانادا و سایر کشورها با بالاترین نرخ نفوذ اینترنت، به زبان انگلیسی صحبت نمی­کنند. نتایج و پیامدهای تکنولوژی­های اطلاعاتی جدید، نابودی زمان و فضاست تا جایی که عده­ای از مرگ فاصله­ها سخن گفته­اند.[11]

این حقیقت بیانگر این است که تا زمانی نه چندان دور، خطی واحد در سراسر جهان فراگیر خواهد شد، که تمامی مردم جهان ، توانایی خواندن و نوشتن آن را دارند. و به احتمال بسیار قوی، آن خط واحد ، خط عربی نخواهد بود. مگر اینکه در این فاصله ان شاء الله ظهور حضرت مهدی (عج) محقق شود.

 

 جمعیت مسلمانانی که از «خط عربی» استفاده نمی‌کنند

در حال حاضر، آنچه بسیار با اهمیت­تر می­باشد، آن است که چه تعداد از مسلمانان، از خط عربی استفاده نمی­کنند. و آیا در آینده بر این تعداد افزوده خواهد شد یا نه؟

طبق آمارهایی که در قبل گذشت، حدود یک میلیارد مسلمان در حال حاضر خطی به غیر از خط عربی دارند، که اکثراً خط آنها لاتین است. به عبارت ساده­تر، دو سوم از مسلمانان جهان یا بهتر بگوییم، اکثر مسلمانان جهان خط رسمیشان خط عربی نیست. و توانایی خواندن قرآن و یا مراجعه به متون اسلامی به خط عربی را ندارند.

مثلاً بالاترین نرخ جمعیت مسلمانان جهان، اختصاص به کشور اندونزی دارد که حدود 130 میلیون نفر مسلمان در آن وجود دارد که البته زبان آنها اندونزیایی می‌باشد.

در این سرفصل نیز، منظور استفاده رسمی از خط عربی می‌باشد، چرا که باید به این نکته نیز خوب توجه داشت که بسیاری از مسلمانان در عین حال که از خط عربی استفاده نمی‌کنند امّا به واسطه خواندن و یا آشنایی با قرآن کمی با این خط آشنا هستند. که این رقم، نسبت به مسلمانانی که اصلاً توانایی خواندن قرآن را ندارند، بسیار ناچیز است.

از این مطالب که بگذریم، خط عربی مشکلاتی اساسی دارد که این مشکلات، روز به روز بر آن افزوده می­شود. و با ظهور فناوریهای جدید، این فناوریها، سهم مهمی بر انزوای خط عربی ایجاد می­کنند.


مشکلات پیش روی مسلمانان و خط عربی

معایب و اشکالات خط، فراوان است. اما مهمّترین آنها عبارتنداز:

1. الفبای عربی حروف صدادار ندارد و حرکات، که نمایندة حروف با صدا هستند، به صورت حرف معینی در جزو کلمه نمی‌آیند؛[12] و بدین قرار، حروف بی­صدا، بدون آنکه حرکت آنها معلوم باشد، در کنار هم می‌نشینند.[13]

2. هر حرف شکل جداگانة مشخص و مستقلی ندارد؛ و از 28 حرف الفبای فارسی تنها 16 حرف آن دارای شکل مخصوص است، و دیگر حروف یا خیلی به هم شبیه‌اند و یا هر چند تا از آنها با افزودن یک، دو یا سه نقطه در زیر و زبر حروف و یا با یک سرکش از هم جدا می‌شوند.[14]

3. حروف غالباً مشابه‌اند و با اندک غفلتی به جای هم نوشته می‌شوند و مطلب را بکلّی دگرگون می‌سازند؛ مانند در، ور، رد.

4. بعضی از حروف خوانده می‌شوند، ولی نوشته نمی‌شوند: مانند هکذا، لهذا، اسمعیل، رحمن.

5. بعضی دیگر نوشته می‌شوند، ولی خوانده نمی‌شوند: مثل خواجه، خواهش، خواهر، خوید، خوار، عَمرو.

6. پاره‌ای از حروف به صورتی جز آنچه نوشته می‌شوند به تلفظ درمی‌آیند مانند مرتضی، یحیی، اعلی، جسارتاً و عجالتاً.

7. بعضی از حروف برای بیان چند تلفظ جداگانه به کار می‌روند؛ مانند واو و حرف ی.

8. حروف در کتابت به هم متّصل می‌شوند و بر حسب آنکه در اوّل و وسط و یا آخر کلمه قرار گیرند، صورت اصلی خود را از دست داده به صُوَر و اشکال گوناگون نمایان می‌گردند.[15]

9. نوشتن از چپ به راست آسان­تر است.

10. تطابق نداشتن با تکنولوژی روز. از همه مهم­تر است.

ممکن است بسیاری از این اشکالات، در خطوط دیگر و نیز خط لاتین وجود داشته باشد. امّا در حال حاضر با جهانی شدن ارتباطات و بهره برداری نشدن خط عربی در اینترنت، خط لاتین به عنوان خطی بین المللی مورد توجه تمامی ساکنان کره زمین قرار گرفته است، که این شمول، تمامی مسلمانان را نیز دربر می­گیرد. بنابراین توجه به خط مسلمانان و نیز موضوع تغییر خط، نمی­تواند فارغ از توجه به اینترنت و فناوریهای مهم آن باشد.

 

اینترنت

انقلاب اطلاعات و ارتباطات در حال شکل­دهی مجدد جهان است و اینترنت در رأس این جریان قرار دارد. اثر اینترنت بر تمام جنبه‌های زندگی مبهوت کننده است و اثر آتی آن هنوز بطور کامل نامعلوم است.

قرآن کریم می‌فرماید: «مردم را به راه پروردگارت با نصایح خوب دعوت کن؛ و با آنها با شیوه ی زیباسخن بگو» این امر خدا، کاربرد روشهای خردمندانه و ابزارهای نیکو برای انتقال پیام خدا را بیان می‌کند.
از نقطه نظر تاریخی، حضرت محمد (ص) فرستاده بزرگ خداوند، روشهای مختلفی برای آشنا کردن مردم و جوامع با دین اسلام را بکار برده است. در عصر حاضر نیز از فن‌آوری، رادیو، نوارهای صوتی و تلویزیون بطور گسترده برای انتشار قرآن، حدیث و تعالیم اسلامی در سراسر دنیا استفاده می­گردد.

اخیراً اینترنت به عنوان پدیده­ای مقرون به صرفه و سریعترین روش ارائه دانش، اطلاعات و اخبار به بیلیونها نفر در دنیا ظهور نموده است. اینترنت به همین صورت می­تواند برای نشر عقاید و مذهب اسلامی بکار برود.[16] بعلاوه مسلمانان به سادگی می‌توانند به غیر مسلمانان روش زندگی را بیاموزند و تلقی صحیح از اسلام را در دیدگان غرب، عوض نمایند.

اسلام یک جلوۀ واقعی در اینترنت است. با فراتررفتن از بی‌شمار سند اینترنتی که با یک موتور جستجوی ساده، می­توان یافت؛ هرکسی از امکان حضور در یک فضای الکترونیک اسلامی برخوردار می­گردد.

جماعت مسلمان در سراسر دنیا پراکنده‌ است. برخی در مکانی زندگی می‌کنند که مسلمانان در اکثریت‌اند و برخی در جایی که در اقلیت‌اند. اینترنت می تواند در ایجاد جامعه یکپارچه برای تمامی مسلمانان کمک کند، تا مسلمانان در آن، با هم مرتبط بوده و اطلاعاتشان را سهیم شوند. جنبه‌هایی مثل اتاقهای گفتگو و مباحث اینترنتی به رابطه متقابل مسلمانان و ایجاد یک جامعه کمک می‌نماید.[17]

البته در حال حاضر، با وجود تمام امکاناتی که اینترنت داشته است، روند گسترش یا نشر آن در کشورهای اسلامی کند است. [18] در کشورهایی که گسترش رادیو، تلویزیون و تلفن با رشد چشمگیری مواجه است. بیشتر احتمال دارد که یک فن‌آوری دیجیتال، مانند اینترنت و تلفنهای همراه سریعتر منتشر شود. هر چند که روند گسترش اینترنت در کشورهای اسلامی بسیار آرام است.

البته آنچه مانع گسترش اینترنت در کشورهای اسلامی شده است، تفوق مطالب اینترنتی انگلیسی زبان است. هرچند که موضوعات عربی زبان رو به ازدیاد بوده و نرم‌افزارهای موجود عربی برای استفاده از شبکه ارتقاء یافته­اند، کاربرانی که انگلیسی صحبت نمی‌کنند، در توانایی برای دستیابی به منابع اینترنتی عقب می‌مانند. البته لازم است که توجه نمائیم. که تقریباً تمام اطلاعات انگلیسی مربوط به اسلام در اینترنت توسط دانش‌آموزان مسلمان که درکشورهای غربی، مخصوصاً آمریکا وانگلستان تحصیل می‌کنند، ایجاد شده است.[19]

 

امّا چه باید کرد؟

چه به فکر آینده اسلام باشیم و چه نباشیم، بررسی این موضوع ؛ که خط عربی به چه میزان باید پاسداری شود، بسیار مهم و با اهمیت است. اکنون باید محققان بررسی نمایند که تأثیر خط عربی در پاسداشت و یا پیشبرد و پیشرفت اسلام و مبانی اسلامی چگونه است؟ و یا چگونه بوده است؟ آیا این تأثیر آن قدر اساسی است که بتوان از یک میلیارد مسلمان جهان چشم پوشی نمود؟

وقتی بیشتر مسلمانان جهان ، توانایی خواندن قرآن کریم را به خط عربی ندارند، آیا تنها با تحریم چاپ قرآن به خط لاتین می­توان جلوی گسترش و نفوذ خط لاتین در بین مسلمانان و مخصوصاً جوانان را گرفت. آیا جهان اسلام توانایی جلوگیری از نفوذ اینترنت لاتین را در کشورهای اسلامی دارد؟ و سؤالهای بسیاری دیگر.

امّا این مقاله درصدد تأثیر و یا رد این موضوع نیست، بلکه علاقمند است تا به این موضوع توجه شودو هر چه زودتر نسبت به آن پژوهش و تحقیق صورت گیرد. در سرعت گذر زمان، عدم توجه به این موضوع و اهمیت آن ، باعث خدشه وارد شدن به اسلام می­گردد.

در حال حاضر بحث خط عربی و خط لاتین، مبتلی­به بسیاری از مسلمانان جهان است و چشم پوشی از بررسی آن توسط علماء و محققین ، نمی­تواند سبب عزّت  و نگهداشت خط عربی گردد. بنابراین به همین مناسبت ، سر فصل­هایی از موضوعاتی که باید مورد بررسی قرار گیرد، ارائه می­نماییم.


تأثیر خط عربی در پیشبرد و پیشرفت اسلام

این سرفصل و دو سرفصل دیگر که می‌آید، سرفصل‌هایی هستند که هیچ گونه آمار و ارقامی پیرامون آنها نداریم و هیچ گونه تحقیقی تاکنون دربارة آنها صورت نگرفته است.

بنابراین تنها به تشریح این سرفصل‌ها می‌پردازیم تا ان شاء الله در آینده نزدیک  توسط علاقمندان مورد دقت و تحقیق واقع شوند. اما در این میان مهم­ترین پرسش پیرامون این موضوع این است که:

آیا گسترش اسلام، تنها در سایه خط عربی خواهد بود؟

موافقان و مخالفان بحث تغییر خط، باید به روشنی و دقت، پاسخ­گوی آن باشند. برای دقیق­تر شدن بررسی این سرفصل لازم است آن را به ریز موضوعاتی تقسیم نماییم.

این بحث را می‌توان حداقل به دو شاخه تقسیم کرد:

  1.  آیا خط عربی باعث نفوذ و گسترش اسلام در کشورها و مناطق گوناگون شده است؟
  2.  آیا خط عربی اکنون و یا در آینده می‌تواند باعث پیشرفت اسلام در مناطق مختلف گردد؟

سؤال اول را اینگونه می‌توان مطرح نمود که آیا اگر پیامبر اکرم(ص) در کشور یونان مبعوث به رسالت می‌شدند، دین اسلام به واسطة وجود خط لاتین در آن منطقه، ترویج و گسترش پیدا نمی‌کرد؟ به عبارت دیگر آیا خود خط موضوعیتی در ترویج و نفوذ اسلام در بین مردمان مسلمان داشته است؟

بنا بر آیات قرآن مجید، هر پیامبری به لسان قوم خود مبعوث شده است و این بحث معلول لسان نیست، بلکه ظرف وقوع بعث است. البته این موضوع احتیاج به شکافته شدن و تبیین بیشتر دارد، که فعلاً در این مجال نمی‌گنجد.

و سؤال دوم، دامنة وسیع‌تری دارد؛ چرا که با وجود ارتباطات جدید و فناوری‌های روز، جهان و مردم آن بسیار درهم تنیده و منسجم شده است و شکلی واحد پیدا نموده است. بنابراین وقتی صحبت از خط عربی در حال حاضر و یا آینده جهان برای پیشرفت اسلام می‌شود، پرداختن به آن و توجه در آن بسیار حائز اهمیت است.

اکنون بیش از  5/6 میلیارد نفر در جهان زندگی می‌کنند که یک چهارم آنها مسلمان هستند. اسلام به خودی خود، محدودیتی در گسترش و جهانی شدن ندارد و قابلیت خوبی برای همه‌گیری در خود جای داده است. امّا آیا این گسترش، فقط در سایه خط عربی امکان دارد؟

 آیا بدون وسایل ارتباطی امکان‌پذیر است؟

زبان و خط به طور عام، مهمترین وسایل ارتباطی میان انسان­ها هستند. بنابراین آسانی خط و در دسترس بودن و مطابقت با تکنولوژیهای روز دنیا، برای همه‌گیر شدنِ دین اسلام بسیار ضروری و یا حداقل مؤثر است.

بنابراین پرداختن به این سؤال مهم است که: آیا فقط خط عربی، اکنون و یا در آینده می‌تواند باعث پیشرفت اسلام و نفوذ توحید ، ایمان و معارف اسلام در بین مردم جهان گردد؟

 

نسبت مسلمانی (تدیّن و ایمان) مسلمانان به خط عربی

آنچه در اسلام موضوعیت دارد نفس ایمان و گرایش مردم به سوی خداوند باری تعالی است. به عبارت دیگر احکام و قوانین اسلامی و سنت‌های پیامبر اکرم(ص) به خودی خود دارای ارزش مجزا و مستقل نیستند و موقعی محترم و تقدیس می‌شوند که منجر به ایمان و رسیدن به توحید الهی گردند.

بنابراین خط که در مرتبه، از آنچه ذکر شد، بسیار پایین‌تر یا جزئی‌تر می‌باشد. به این معنی که اگر عمل به احکام واسطه است برای توحید و ایمان، خط خود تازه وسیله‌ای است برای رسیدن به احکام و دستورات و سنت‌های پیامبر معظم اسلام(ص). پس، خط به خودی خود دارای تقدّس نمی‌باشد، مضافاً به اینکه خط عربی، اختراع اسلام نیست و پیش از اسلام وجود داشته است و اسلام از آن بهره برده است.

از این مقدمه می‌توان نتیجه گرفت که اگر خط نسبتی با تدین مسلمانان داشته باشد حفظ و نگهداری آن از باب مقدمه واجب، واجب است و الاّ فلا.

جدای از بحث «قطع ارتباط مسلمانان با معارف اسلام در موضوع تغییر خط»، بسیار مناسب است تا گروهی از محققین، به دقت تحقیق نمایند که با توجه به شاخصه‌هایی که از ایمان در کشورهای مسلمان می­توان داشت، کدام کشور مسلمان و یا کدام یک از گروه­ها، دارای مسلمانان متدین‌تر و پایبندتر به معارف  است و کدام یک آنها از درجات شاخصه‌های ایمان کمتری برخوردارند.  پس از آن تحقیقات، به خوبی مشخص خواهد شد که کشورهای برترِ مسلمان کدامند، و آیا از خط عربی بهره برده‌اند ، یا خیر. در آن زمان، شاید بتوان خط عربی را، نسبتی با مسلمانی داد.

امّا به هر روی، نسبت تدیّن و اسلام مسلمانان را حداقل از دو جنبه، می­توان بررسی نمود:

  1. از لحاظ نظری (اصول­ الدین[20] و اعتقادات)
  2. از لحاظ عملی (فروع الدین[21] و اخلاقیات)

از جهت نظری که راه به جایی نمی­بریم؛ چراکه، مسلمانان جهان از فرقه­های بسیار متنوعی از اعتقادات برخوردارند و تنها وجه اشتراک آنها توحید خداوند متعال است. که همان نیز در دامنه­های مختلفی توسط گروه­های مسلمان تعریف می­شود. اگر بخواهیم اصول اعتقادات خاصی را معیار بررسی قرار دهیم، درصد محدودی از مسلمانان را تشکیل خواهد داد. و به این ترتیب جامعیت تحقیق خدشه­دار می­گردد. بنابراین چون بررسی شاخصه توحید نیز به تنهایی امکان پذیر و کارساز نیست، مجبوریم از بررسی نظری مسلمانان صرفنظر کنیم.

امّا از لحاظ عملی، مخصوصاً شاخصه­هایی همانند فروع­الدین و اخلاقیات[22]، پژوهش و بررسی میان مسلمانان، امکان پذیر است و تا اندازه­ای می­تواند گویا  و دارای جامعیت تحقیق باشد.

بسیاری از دستورات و احکام اسلامی[23] بین مسلمانان جهان و یا جهان اسلام، مشترک و قابل سنجش است. و با توجه به معیارها و شاخص­هایی ، می­توان میزان پایبندی و التزام جوامع مسلمان را به آن دستورات و احکام مورد بررسی قرار داد. و نسبتی میان آن و خط عربی برقرار کرد.

مثلاً این شاخصه­ها می­تواند پایبندی مسلمانان هر منطقه به عناوین زیر باشد:

 

تأثیر تغییر خط در درجۀ اسلام و مسلمانی و نیز مناسبات اسلامی

پس از بررسی هر کدام از شاخصه­هایی که در سرفصل قبل گذشت؛ و نتیجه­های به دست آمده از آن ، می­توان تأثیر تغییر خط را در صعود و نزول این شاخصه­ها در نظر گرفت. و سپس به این پرسش­ها، پاسخ داد که:

  1. آیا تغییر خط موجب عدم آگاهی و قطع ارتباط مسلمانان به معارف اسلامی خواهد شد؟

الف: تغییر خط در کل جهان اسلام

ب: تغییر خط در یک کشور و یا برخی از کشورهای اسلامی

  1. آیا تغییر خط موجب اختلال در روابط و مناسبات اسلامی بین کشورها و فرهنگ­های اسلامی خواهد شد؟

تمام کسانی که مخالف اصلاح و یا تغییر خط هستند و یا حداقل موافق آن نیستند، هیچ تحقیقی پیرامون تأثیرات تغییر خط نداشته‌اند. بلکه اظهار نظرهای آنها، همگی حدس­هایی است که مطرح می‌کنند. و می­گویند: اگر خط تغییر نماید فلان و فلان می‌شود.

اکنون بحث ما در خوبی یا بدی تغییر خط نیست. و قصد نداریم موضوع تغییر خط را ترویج نماییم، بلکه شما را به این حقیقت توجه می‌دهیم، که نه موافقان تغییر خط و نه مخالفان تغییر خط، هیچکدام پا را از حدس و گمان فراتر نگذاشته‌اند. و همه احتمالاتی را در نظر گرفته‌اند و پای بر آن می­فشارند.

مثلاً پیرامون ترکیه و تغییر خط در آن مطالب بسیاری گفته شده، و هر کدام بدون تحقیقات علمی و فراگیر، شواهدی بر اثبات ادعای خود تقریر نموده‌اند. اما آیا تاکنون فردی یا مؤسسه‌ای تحقیق نموده است که؛

آیا تغییر خط در ترکیه به تحکیم و گسترش اسلام و ایمان در آن کشور انجامیده است و یا خیر؟

آیا تحقیق شده است که درصد مسلمانان ترکیه پیش از تغییر خط و پس از آن چه نسبتی داشته است؟

آیا تحقیق شده است که درصد نفوذ ترکیه در پیشبرد اسلام در منطقه، به واسطه تغییر خط چگونه می‌باشد؟

و بسیاری از سؤالات دیگر.

بنابراین لازم است که حداقل برخی پایان‌نامه‌ها و تحقیقات میدانی پیرامون تأثیرات تغییر خط در مناسبات اسلامی صورت پذیرد، تا دلایل علمی و محکمی دال بر رد یا اثبات موضوع تغییر خط مهیا گردد.


پژوهش در تأثیرِ تغییر خط در مصادیق عینی، همانند ترکیه

پژوهش در تأثیرات تغییر خط در ترکیه را حداقل از دو جنبه می­توان بررسی نمود:

  1. بررسی شاخص­های نظری (اصول­الدین و اعتقادات) در ترکیه، قبل از تغییر خط و بعد از تغییر خط.
  2. بررسی شاخص­های عملی (فروع الدین و اخلاقیات) در ترکیه، قبل از تغییر خط و بعد از تغییر خط.

با ذکر مقدمه­ای به برخی از جنبه­های آن، گذرا توجه می­کنیم. البته خود واقفیم که بررسی دقیق و کامل آن ، احتیاج به امکانات و زمان فراوان و نیروی تحقیقاتی زیاد دارد. که ملزومات آن اکنون در دست ما نیست.

حضور اسلام در ترکیه و نحوه ارتباط آن با سیاست را به شش دوره می­توان تقسیم کرد:

  1.  دوران حکومت های قبل از عثمانی که تا مدتی مشروعیت خود را از خلیفه عباسی گرفته بود و بعد از آن نیز رابطه دین و دولت در آن ها تعیین کننده بود.[24]
  2. دوران اول خلافت عثمانی که خلافت سنی در یک سیر تفوق و غلبه تاریخی از اعراب به ترکان عثمانی انتقال یافته بود.[25]
  3. یکصد سال آخر امپراتوری عثمانی که به دوره تنظیمات و اصلاحات معروف است که به تدریج از تاثیرگذاری دین کاسته می شود.
  4. این دوره با ایجاد حکومت جمهوری و الغا سلطنت و خلافت توسط مصطفی کمال پاشا آغاز شده و نقطه عطف تاریخ لائیسم و مذهب زدایی است.
  5. این دوره بعد از استقرار نظام چندحزبی و شکسته شدن استبداد تک حزبی آغاز شده که مذهب شکل پویاتری به خود می گیرد و مسلمانان فعال می شوند.[26]
  6. این دوره بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران وانجام کودتای 12 سپتامبر 1980م ترکیه آغاز و تا زمان حال ادامه پیدا کرده است.

اما آنچه برای ما مهم است، مبدأ تغییر خط عربی به لاتین در ترکیه می­باشد. بنابراین، مقیاس بررسی ما دو مقطع زمانی، یعنی «ترکیه (عثمانی)  بعد از ظهور اسلام تا زمان تغییر خط» و «ترکیه بعد از تغییر خط تا کنون» می­باشد.

دولت عثمانی به عنوان بزرگ‌ترین و پهناورترین دولت اسلامی پس از فروپاشی خلافت عباسی شناخته می‌‌شود. این دولت در سده‌های هفتم و هشتم هجری (سیزدهم و چهاردهم میلادی) در سرزمین آناتولی ظهور کرد؛ در سده چهاردهم، به رهبری بایزید اول (ایلدرم بایزید)، قلمرو آن در قاره اروپا گسترش چشمگیر یافت و در اوائل نیمه دوم سده پانزدهم با فتح قسطنطنیه، به رهبری سلطان محمد دوم (فاتح)، در مقام تنها وارث امپراتوری روم شرقی (بیزانس) جای گرفت. بدینسان، در پایان سده پانزدهم دولت عثمانی به اوج اقتدار و شکوه خود دست یافت؛ اقتدار و شکوهی که بیش از یک سده دوام آورد. در این دوران، عثمانی نه تنها - از نظر وسعت قلمرو و کثرت اتباع، اقتدار نظامی و سیاسی، نظم و سامان اجتماعی و ثروت دولت و سعادت و رفاه ملت - اولین دولت اروپایی به شمار می‌‌رفت، بلکه از نیمه سده شانزدهم میلادی خود را وارث رسمی خلافت اسلامی و رهبر جهان اسلام نیز می‌‌دانست.[27]

برای سهولت در بررسی در تأثیرات تغییر خط در ترکیه، ما فرض را بر این می­گذاریم که ترکیه در دوران ماقبل تغییر خط، وضعیت مناسبی از شاخصه­های اسلامی داشته است. بنابراین اگر این وضعیت در دوران پس از تغییر خط عربی در ترکیه رشد و یا حتی آن وضعیت دوران عثمانی حفظ شده باشد، می­توان نتیجه گرفت که تغییر خط تأثیری در شاخصه­های اسلامی ترکیه نداشته است.

اما بررسی وضعیت دوران ترکیه پس از تغییر خط تا کنون؛

نخستین قانون اساسی جمهوری ترکیه که در سال ۱۹۲۴ میلادی تهیه شده ‌است دین رسمی ترکیه را اسلام تعیین نموده‌است. لیکن در اصلاحات قانون اساسی سال ۱۹۲۸ این ماده قانونی حذف و با تاکید بر جدایی دین از سیاست، ترکیه کشوری با دولت و حکومت سکولار (جدایی دین از سیاست) معرفی گردیده‌است.

اقدامات اسلام ستیزانه آتاتورک که همزمان با غرب­گرایی شدید در ساختارهای جامعه ترکیه صورت می­گرفت با نوعی زیاده روی و به صورت خشونت بار بر جامعه تحمیل گردید، به طوری که اروپاییان نیز از این افراط لائیک های ترکیه نمی توانستند تعجب خود را پنهان کنند.[28]

به طور خلاصه این اقدامات را می توان بدین گونه برشمرد:

  1. الغای سیستم خلافت دینی.[29]
  2. تشکیل محاکم استقلال.[30]
  3. انجام تغییرات دولتی در کلیه امور مربوط به دین.[31]
  4. تغییر اجباری پوشش مردم.[32]
  5. تخریب و نابودی مسجدها و مکان­های مذهبی.[33]
  6. حذف آموزش دینی از جامعه وتعطیلی کلیه مراکز علمی وآموزشی دینی.[34]
  7. حذف کلیه قوانین اسلامی و جایگزین کردن قوانین کشورهای دیگر در ترکیه.[35]
  8. ایجاد خانه­های خلق وانستیتوهای روستایی.[36]
  9. حذف اسلام وگنجاندن لائیسم در قانون اساسی.[37]

 البته تغییراتی دیگر نیز از جمله، فرمان خواندن اذان و نماز به زبان ترکی، فرمان تعطیلی دفترهای مذهبی، تغییر تاریخ رسمی از هجری به میلادی، تغییر حروف الفبای رسمی کشور به لاتین، ایجاد مدرسه­های مختلط و تغییر اسامی و الفاظ عربی و فارسی به لاتین و ترکی کهن، ایجاد گردید.

اما اکنون با وجود استفاده رسمی خط لاتین در تمامی مناطق کشور ترکیه، بنابر آخرین آمار موجود در ترکیه حدود ۹۸ درصد جمعیت این کشور را مسلمانان[38] و ۲ درصد را مسیحیان و کلیمیان و پیروان دیگر ادیان تشکیل می‌دهند.  اکنون اگر در ترکیه حدود هجده میلیون علوی (دوازده امامی)، یک میلیون شیعه (جعفریه) و 750000 جمعیت غیر مسلمان (مسیحی و یهود) باشند، حدود 47 میلیون نفر دیگر سنی اند. بیشتر اهل سنت نیز تابع «دیانت»اند.[39]

رشد اسلام گرایی در ترکیه در دو دهه اخیر در عرصه های مختلفی صورت گرفته است . «صبری سیاری» ، پژوهشگر مؤسسه تحقیقاتی راند آمریکا ومدیر مرکز مطالعات ترکیه در واشنگتن درخصوص حوزه های مختلف این تحولات که در دهه 1980م اوج گرفت متذکر دلبستگی مردم ترک به اسلام و مفاهیم اسلامی و افزایش نیروهای مسلمان در قالب احزاب اسلامی، جماعت ها و طریقت­ها، تکیه­ها، خانقاه ها، مؤسسات، مراکز انتشاراتی و علاوه بر این ها پیدایش طبقه جدید روشنفکران شده است.[40]

روشنفکران مسلمان از دهه 1980م به بعد در پی ترسیم جامعه اسلامی با ارزش های اصیل آن هستند. آنان معتقدند این جامعه نه تنها با علم و فن آوری امروزین تعارضی ندارد، بلکه در این جامعه، علم وفن آوری بالنده تر خواهند شد، و آن دو را فرع می دانند[41]  و به مدرن شدن جامعه از پایین به بالا معتقد هستند که در این صورت، دین و هنجارهای ارزشی جامعه نیز به حاشیه رانده نمی شوند بلکه در مدرن سازی، جامعه و ایجاد انگیزه نقش خواهند داشت. [42]

بیشتر این روشنفکران ریشه در شهرهای دور دست ترکیه دارند که مهاجرت آن ها به شهرهای بزرگ یکی از ریشه های حرکت اسلامی موجود است که به نوعی به هویت یابی اسلامی منجر شده و طبعاً حتی ناسیونالیست ها و سکولاریست ها را نیز به خود جلب کرده است.[43]

 گرایش به شعارهای دینی و واجبات اسلامی در اجتماع یکی از نشانه های اسلام گرایی در ترکیه به شمار می رود، چرا که عمل به واجبات اجتماعی دین اسلام همانند روزه ماه رمضان و حضور مردم در مسجدها هنگام نماز به خصوص نماز جمعه باعث شده است که سیاستمداران لائیک و ناظران غربی از آن به اسلامی شدن جامعه سیاسی ترکیه تعبیر کنند.[44]

 

مساجد در ترکیه

در این دو دهه اخیر، فعالیتهای مساجد رو به رشد بوده است و مردم نسبت به سالهای قبل بیشتر به مساجد روی آورده اند. در ماه رمضان نیز جماعات اهل سنت برای خواندن نمازهای تراویح مساجد را پر می­کنند.

با وجود همه موانع، هزاران نمازگزار در روزهای جمعه به مسجدهای بزرگ و کوچک شهرهایی مانند سلطان احمد، سلیمانیه، فاتح، ارتاکوی در استانبول، الوجامی و مورادیه در بورسا و کجاتپه در آنکارا می روند. همچنین در دو عید قربان و فطر، روز میلاد رسول، روز معراج، روز برائت و شب قدر، مساجد ترکیه پر می شود، اما در روزهای عادی و به هنگام نمازهای یومیه، چنین به نظر می رسد که مسجدها فقط به پیران اختصاص دارد. جوانان سنی و شیعه از نمازهای یومیه دورند.

بر اساس آمار مؤسسه دیانت دولت ترکیه، امروزه در این کشور 75491 مسجد وابسته به همین مؤسسه وجود دارد.  با این حال، ولی حدود 1500 مسجد کشور خالی است و عبادت در آن انجام نمی گیرد.  طبق آمار دیانت ترکیه، کارکنان مساجد (امام جماعت، واعظ، خطیب) جمعاً 74368. [45]

 شمار مساجد در بعضی از شهرهای ترکیه چنین است:

استانبول: 2174، آنکارا: 2334، قونیه: 2362، بورسا: 1362، سامسون: 2219، آدانا: 1588، ازمیر: 1484، قارص: 404 و اغدیر 168 مسجد. [46]

در حال حاضر در کل کشور 3664 آموزشگاه قرآن وجود دارد که 118335 نفر در آنها تحصیل می کنند و آموزش می بینند. [47]

 شمار حاجیان ترکیه در سالهای گوناگون: سال 1970: 56000، سال 1975: 136000، سال 1980: 25000 ، سال 1985:  33000 ، سال 1990: 27000 ، سال 1995: 60000 ، سال 2000: 65000 ، سال 2003: 89000 . [48]

 

حجاب در ترکیه

  • یکی از عمده ترین شعارهای اسلامی که به جلوه ای عمده از اسلام گرایی در ترکیه تبدیل شده است پوشش اسلامی بانوان است که این موضوع در اسلام گرایی ترکیه نقش عمده ای را تا به حال ایفا کرده است. مساله پوشش اسلامی در دو دهه 1980 و1990م . یکی از گسترده ترین صحنه های مبارزه اجتماعی بین لائیک های حاکم و اسلام گرایان بوده و هنوز نیز ادامه دارد.[49]

 در سال 1987م نخست وزیر وقت ترکیه، تورگوت ازال، اجازة ورود محجبه­ها را به دانشگاه، صادر کرد، ولی رییس جمهور کشور، کنان اورن، این حکم را بی اعتبار دانست. این مسئله در زمان تورگوت ازال جدی تر شد و دادگاه دیوان عالی دولتی حجاب را در دانشگاه و مطب و آزمایشگاه و مواردی از این قبیل ممنوع دانست. مردم و دانشجویان تظاهرات بسیار کردند، اما دولت بر این ممنوعیت پا می فشرد. این ممنوعیت در آغاز از شهرهای بزرگ مانند استانبول، آنقرا، بورسا و ازمیر شروع شد و سالهای آینده به شهرهای کوچک تر هم سرایت کرد.[50]

اما دیری نپایید که بزرگ ترین راهپیمایی دربارة حجاب در سال 1998م صورت گرفت. در این راهپیمایی که بیشتر زنان و دختران در آن شرکت داشتند، مردم از شهر استانبول تا مرز سوریه (آنطاکیا) زنجیری انسانی درست کردند. مسئله پوشش اسلامی در دهه های 1980 و 1990م یکی از گسترده ترین صحنه های مبارزه اجتماعی بین دولت حاکم لائیک و اسلام گرایان بوده و هنوز نیز ادامه دارد.[51]

 از اوایل دهه 1980م تقریباً همه احزاب و گروه­ها و تشکل­های اسلام­گرا به فعالیت های فرهنگی خود اولویت بیشتری دادند که این روند در اواخر دهه 1980 و دهه 1990م با سرعت چشمگیری توسعه یافت به طوری که از آن به انفجار انتشاراتی وتبلیغی اسلامی تعبیر می شود[52]،در این جا نقش ثروتمندان مسلمان که با اشتیاق فراوان که از عرق مذهبی آنان ناشی می شد را نمی­توان در تأثیر این روند نادیده گرفت[53]،تقریباً کلیه گروه ها و احزاب اسلام گرا در این دو دهه علاوه بر رسانه های سنتی روزنامه رسمی و مجله های مختلف، فعالیت های زیادی از طریق ایجاد شبکه های تلویزیونی و برنامه های ماهواره ای انجام دادند .

 

انتشارات  اسلامی

ترکیه از سال 1983, شاهد تحولات بزرگی در حوزة اطلاع‏رسانی اسلامی ـ انتشار کتاب, روزنامه و مجلات اسلامی ـ بوده است. البته منظورمان, اطلاع‏رسانی اسلامی از طرق رسمی (حکومتی) که «مدیریت امور دینی» (از اداره‏های دولت سکولاریستی ترکیه) آن را هدایت می‏کند, نیست؛ بلکه مقصود, آن نوع اطلاع‏رسانی است که نقش سخنگوی جنبش احیای اسلامی را بازی می‏کند یا نسبت به اوضاع کنونی که ناهمگون با ارزشهای اسلام است، موضع انتقادی دارد. اطلاع‏رسانی, از یک سو با گروهها و جریانات اسلامی در ارتباط است که عملاً به خاطر رشد دموکراسی, توانسته‏اند از فعالیت مخفی به فعالیت علنی روی آورند و از سوی دیگر, با بنیادهای دینی (غیر وابسته به حکومت) و اندیشمندان و فرهنگ‏دوستان اسلامی غیر دولتی پیوند دارد.[54]

در بازار نشر کتاب ترکیه، قرآن کریم از سال 1983, بیشترین توزیع را در این کشور داشته است. در ردة بعد, کتابهایی قرار دارند که مسلمانان را به پایبندی به ارزشها و مبانی اسلام در زندگی اجتماعی دعوت می‏کنند و خواهان خودداری آنان از کارهای غیر اسلامی همچون سقط جنین و آزادیِ بی ‏قید زنان می‏باشند. این گونه کتابها را ناشرانی اسلامی منتشر می‏کنند که تعداد آنها در سال 1989, 120 ناشر از مجموع 370 ناشر ترکیه برآورد شد، که همین عده حدود 25% از کل کتابهای ترکیه را نیز منتشر می‏سازند. حمایت این ناشران از سوی بنیادهای خیریة غیر دولتی صورت می‏گیرد که شمارشان از 200 بنیاد، قبل از سال 1980، به 350 در 1983 و 850 در 1985 و بالاخره به 1258 بنیاد در سال 1987 رسید. نمایشگاههای سالانة کتابهای اسلامی نیز که از سال 1983 به طور منظم در آنکارا و استانبول برگزار می‏شود, استقبال فراوانی را از سوی مردم بویژه برای کتابها و نوارهای اسلامی به خود دیده‏اند. البته کتابهای الگو گرفته از ایران و دارای گرایشهای انقلابی, با محدودیت‏هایی از ناحیة دولت مواجه هستند، خاصّه بعد از نزاعی که در نمایشگاه آنکارا در سال 1988 به وجود آمد و حکومت (مدیریت امور دینی) را بر آن داشت تا عرضة این ‏گونه کتابها را در نمایشگاه سال 1989 ممنوع کند.[55]

 

مجلات اسلامی

بنا بر ارزیابی یکی از پژوهشهای آماری در ترکیه، در فوریة 1991 تعداد 150 مجلة اسلامی ماهانه و هفتگی در تیراژی حدود 350 هزار نسخه در این کشور منتشر شده است، که بیانگر تمایلات یکایک گروههای اسلامی در انتشار مجله‏ای به عنوان سخنگوی خود می‏باشد. از مهم‏ترینِ این مجلات که در عین حال بیشترین توزیع و تأثیر را نیز در خوانندگان داشته‏اند, مجلات هفتگی مانند وحدت، جمعه، و واقعی، را می‏توان نام برد که از سال 1990 منتشر شده‏اند. البته بعضی از مقالاتِ انتشار یافته در برخی از این مجلات و به طور مشخص مجله اخیر، اسباب رنجش حکومت را فراهم ساخت و این امر منجر به توقیف برخی از شماره‏های آن شد. این هفته‏نامه‏ها بویژه وحدت, توجه خاصی به انتشار ویژه‏نامه‏هایی برای کودکان دارند. آنان قصد دارند از این طریق، ارتباط نسل جدید را با شخصیت پیامبر اسلام (ص) به عنوان برترین الگو, و نیز شخصیت‏های تاریخی ترک همچون آلب ارسلان و سلطان محمد فاتح تحکیم بخشند و با قهرمانان وارداتی از غرب به مقابله برخیزند. [56]

 

روزنامه‏های اسلامی

سه روزنامه اسلامی عقیده، نسل جدید، و زمان، روزانه حدود 500 هزار تیراژ دارند.[57]  نسل جدید در سال 1989, به خاطر درج مقالاتی اهانت‏آمیز به بنیانگذار جمهوری سکولاریست ترکیه (مصطفی کمال آتاتورک), دو بار توقیف شد. زمان, نخستین روزنامة روشنفکران اسلامی ترک است که اغلب آنها در خارج تحصیل کرده‏اند. از معروف‏ترین نویسندگان آن, فهمی قورو[58] را می‏توان نام برد که تجدید نظر در اجرای سکولاریسم در ترکیه را لازم می‏داند، با این استدلال که : «سکولاریسم ضرورتاً به معنای تکریم رهبری معیّن ـ آتاتورک ـ نیست؛ چنانکه در ایالات متحده آمریکا, اگر کسی از جورج واشینگتن بدگویی کرد, مورد بازجویی پلیس قرار نمی‏گیرد. علاوه بر این, تلقی موجود از سکولاریسم در ترکیه, روزآمد و دموکراتیک نیست؛ زیرا در حالی که دین در امور حکومت وارد نمی‏شود, حکومت در امور دینی و مراسم مذهبی مداخله نموده و قید و بندهایی غیر دموکراتیک را بر مؤمنان تحمیل می‏کند»، مقصود «قورو» از جملة اخیر, تصمیم دادگاه قانون اساسی در مارس 1989 بود که به درخواست رئیس جمهور «افرین» صادر شد و پوشش حجاب را در دانشگاهها ممنوع اعلام کرد. [59]

در ترکیه, 50 روزنامة اسلامی نیز منتشر می‏شود که بسته به حجمِ توزیع و اندیشه‏هایی که مطرح می‏کنند, از یکدیگر متفاوت‏اند؛ اما اکثر آنها, با طریقه‏های دینی در ارتباط بوده و بیانگر جنبش فکری و فعال احیاگری اسلامی هستند. [60]

 

مدرسه ها و دانشگاه­ها

  • ·      یکی از برجسته ترین مواردی که بیشتر تحلیل گران درباره روند روبه رشد اسلام گرایی در ترکیه به آن استناد می جویند، مدرسه­ها مذهبی «امام خطیب » است[61]، این مدرسه ها از سال 1949م بر اثر فشار افکار عمومی جامعه ترکیه که باعث شد نظام لائیک با هدف تربیت ائمه و خطبای دینی دولتی به تاسیس مدرسه ها امام - خطیب اقدام کند، فعالیت های خود را شروع کرد که در این مدرسه ها علاوه بر درس های رایج در دیگر مدرسه ها، مواد درسی عربی، قرآن، تفسیر، حدیث، تاریخ اسلام و . . . نیز تدریس می شد که با استقبال چشمگیری به خصوص از جانب فارغ التحصیلان دانشگاه ها روبه رو شد[62].

البته دلیل اسلام گرایی در ترکیه را نمی توان خاص این مدرسه ها دانست ولی به هر حال از نقش عمده آن ها در اسلام گرایی رو به رشد ترکیه نباید چشم پوشی کرد.[63]

گرایش به اسلام گرایی در دانشگاه ها نیز در این دو دهه رشد قابل توجهی داشت.[64] تا قبل از دهه 1980 م زمینه­های کافی برای گرایش به دین و باورهای اسلامی وجود داشت . اما این زمینه ها به دلیل جو روشنفکری و اجتماعی موجود عمدتاً مورد سوءاستفاده گروه های چپ گرا قرار می گرفت و اسلام گرایان نتوانسته بودند پایگاه و دامنه نفوذ خود را در مقابل رقیبان افزایش دهند.[65]

جالب آن که طبق تحقیقاتی که خانم دکتر نیلوفر نازلی دانشیار دانشکده روابط بین الملل دانشگاه مرمره ترکیه انجام داده است بیشتر جوانان مسلمان در طول تحصیل در مرکزهای آموزشی بینش و تفکرهای اسلامی پیدا کرده­اند و خانواده، نقش چندانی در این مورد نداشته است و 70 درصد این جوانان فارغ التحصیل مدرسه های دولتی لائیک بوده اند[66]،  این جوانان بیشتر شهرستانی و عضو گروه ها وطریقت های مختلف اسلامی می باشند.

 

احزاب اسلامی

در دو دهه اخیر مجموع بین 40 تا 50 جماعت، گروه و تشکل اسلامی به وجود آمدند که هر کدام خط مشی و شیوه فعالیت خاص خود را داشتند . جماعت هایی نظیر «مظهر جیلار» ، «یازی جیلار» ، «منزل جیلار» ، «علم جیلار» ، «مدزهرا جیلار» و گروه های مسلح اسلام گرا نظیر «حزب اسلامی کردستان» و «حزب الله ترکیه » از این جمله می باشد.

 

نتیجه گیری

پیرامون خط عربی و مسلمانان، می‌توان سرفصل‌های بسیاری تعریف کرد و به آن پرداخت، که این نوشتار از باب شروع ابتدایی در این موضوع می‌تواند دارای نقص‌هایی باشد که نویسنده بر آن واقف است، امّا از باب توجه دادن خوانندگان مطالبی گذرا عنوان شد تا شاید فتح بابی در این موضوع گردد.

درج این مقاله، حداقل می­تواند سبب شود، تا به سرعت پیرامون موضوع تغییر خط عربی ، اظهار نظر ننماییم. و یا اینکه اگر نمی­توانیم شرایط و امکانات تحقیق و پژوهش پیرامون «تأثیر تغییر خط بر میراث اسلامی و مسلمانان» را فراهم آوریم؛ صبوری کنیم و حرکت و جریان تغییر آن را به دست تقدیر بسپاریم. یا متوقف می­شود و یا تغییر محقق می­گردد.

بسیار مناسب است پس از ملاحظه این مقاله، به مقاله دیگر اینجانب، تحت عنوان: « بررسی و توضیح صورت مسأله فقهی «تغییر خط عربی و کتابت قرآن» مراجعه نمایید. و دست آخر، می­توانید با مطالعه مقاله: «استفتائات تغییر خط» این مجموعه را کامل فرمایید.

   پایان

کاظم استادی / قم فروردین ماه 1391

 

کتابنامه

  1. ابن بی بی، یحیی ابن محمد، اخبار سلاجقه روم، به اهتمام محمدجواد مشکور، تبریز، کتابفروشی تهران 1350ش.
  2. ابوالقاسمی ،محمد جواد و اردوش، حسین ، ترکیه در یک نگاه، تهران، انتشارات بین المللی الهدی، 1378.
  3. استادی ، کاظم : دانشنامه خط فارسى، قم 1390.
  4. استادی ، کاظم : کتابشناسى خط فارسى، قم 1390.
  5. اسماعیل حقی، اوزون چارش لی، تاریخ عثمانی، ترجمه ایرج نوبخت، تهران، کیهان، 1368ش.
  6. اشپیگل، مدارس دینی ترکیه پلکانی مطمئن به سوی اسلام ، ترجمه مجله صفحه اول، شماره 43، شهریور 1375 ش.
  7. انصاری، جواد،  ترکیه در جستجوی نقش تازه در منطقه، تهران، انتشارات وزارت امور خارجه، 1374.
  8. بدل، حسن، شرایط دینی و مذهبی کشور ترکیه، مجله طلوع(1و2)، مدرسه عالی امام خمینی(ره)، قم 1381.
  9. پوتین، سخنان رئیس جمهور روسیه، در جمله در اجلاس سال 2003 سران سازمان کنفرانس اسلامی در کوالالامپور.
  10. دکمجیان، هرایر، جنبش­های اسلامی در جهان عرب، ترجمه حمید احمدی، تهران، انتشارات کیهان، 1366.
  11. دهخدا، علی اکبر، لغت نامه دهخدا، انتشارات دهخدا.
  12. رایز هرمان، ترکیه میان سکولاریسم و اسلام گرایی، ترجمه ع . فتاح­زاده، ترجمان سیاسی، سال 1379 ش، شماره 48.
  13. رومی، محمد، رهگیری فعالیت دست پروردگان غرب در ترکیه، روزنامه جمهوری اسلامی، 6/3/76 .
  14. زارع، محمدرضا ، علل رشد اسلام گرایی در ترکیه.
  15. سید احمد موثقی، جنبش­های اسلامی معاصر، تهران، سازمان مطالعه و تدوین علوم انسانی دانشگاهها (سمت)، 1374.
  16. شای لی، اشپیگلمن، اسلام و اینترنت، ر.ک. به وب سایت دانشگاه هاروارد.
  17. صابر قاسمی، ترکیه (کتاب سبز)، تهران، انتشارات وزارت امور خارجه، 1374.
  18. صبری سیاری، جریانات اسلامی در ترکیه، ترجمه احمد صادقی، تهران، دفتر ادبیات انقلاب اسلامی، 1376.
  19. عبدالله معوض، جلال،  الإسلام و التعددیة فی ترکیة، قاهره، 1994 م ، ترجمه: علی زاهد پور.
  20. عبدالمنعم، حسن،  هل ینجح المسلمون، فی اقامة السوق المشترکة، العالم، 574، 21 یونیة 1997.
  21. قاسمی، محمدعلی، اسلام و مدرنیته در ترکیه ، روزنامه رسالت، 29/3/1378.
  22. قدوح، انعام احمد، پژوهشی درباره سیاست دینی، لائیک و سکولار، ترجمه عباس طالب زاده شوشتری، مشهد، مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی، 1376.
  23. کوسمه، فاروق ، لائیسم در ترکیه.
  24. نامور حقیقی، علی­رضا ، پژوهشی پیرامون روند تحولات اسلام گرایی ترکیه، تهران، مرکز مطالعات وتحقیقات فرهنگی بین المللی، 1372 ش.
  25. هرمان، رانیر، ترکیه میان سکولاریسم اسلام گرایی، ترجمه ع . فتاح زاده، ترجمان سیاسی شماره 48، 1379.
  26. وردی نژاد، فریدون ، جهانی شدن، جامعه اطلاعاتی و شکاف دیجیتالی، وب سایت شخصی.
  27. وندی کریستینانسن لویت، اسلام گرایی در ترکیه ، ترجمه غ . رضایی نصیر، ترجمان سیاسی، شماره 161.
  28. یحیی آرین­پور، از نیما تا روزگار ما، زوّار، تهران 1387، ج 3،  بخش تغییر خط فارسی.
  29. ـــــــ، آرشیو موجود در کتابخانه شخصى خودم
  30. ـــــــ، سایتهاى مختلف اینترنتى
  31. ____، مرکز اطلاع رسانی سازمان فرهنگ وارتباطات اسلامی، منبع 1033، 13/10/1372 . .
  32. ____، «یک چهارم جمعیت جهان مسلمان است»  خبرگزاری بی‌بی‌سی. بازبینی‌شده در ۸ اکتبر ۲۰۰۹.
  33. ____، دانشنامه آزاد، سه فهرست، اثنولوگ، انکارتا، . 2006. Retrieved on 2007-02-18
  34. ____، روزنامه­های اکونومیست، 15 مه 1999 و زوددویچه سایتونگ.
  35. ____، سایت کتاب حقایق جهان،  CIA.
  36. ____، شورای عالی اسلامی آمریکا، سایت.
  37. ____، مجله نقطه، 31 مرداد 1372 ش، چاپ ترکیه.


[1].    

[2].  مُسَلمان کسی است که دین اسلام را باور دارد. اسلام در زبان عربی از ریشه‌ی (س-ل-م) است. معنی لغوی این ریشه سالم شدن و از آفات رهایی یافتن است «سلام» ، مشتق شده از همین ریشه است. با توجه به معنی اسلام، «مسلم» (در فارسی: مسلمان) یعنی کسی که خدا را خالصانه و بی ریا می‌پرستد و اختیار خود را تسلیم امر و نهی او می‌کند. واژۀ «مسلمان» احتمالاً صفت حالیه فارسی واژه عربی «مسلم» است. در زبان عربی چنین واژه‌ای وجود ندارد.

[3] .  

[4] .  

[5] .  بعضی سیاستمداران اروپایی (و رهبران مسلمان) تعداد پیروان اسلام را مبالغه می‌کنند. هدف آنها از این کار کاملاً متفاوت است  گروه اوّل می‌خواهند هم‌وطنان خود را بترسانند و از حمایت بیشتر قسمت ملّی‌گرای جامعه برخوردار شوند در حالی که گروه دوم سعی می‌کند از این طریق به حضور مسلمانان مشروعیت بخشیده و اجتناب‌ناپذیر بودن آن را به اثبات برساند، به همین دلیل تعداد مسلمانان در ایتالیا برابر 2 میلیون نفر اعلام می‌شوند، در فرانسه 7 میلیون، در هلند 5 میلیون و غیره.

[6] .  (شورای عالی اسلامی آمریکا این رقم، را معادل 15 میلیون نفر اعلام کرده است) معمولاً رقم 6-7 میلیون (زیر 3 درصد) عنوان می‌شود که مسلمانان سیاه‌پوست بیش از 42 درصد آنها را تشکیل می‌دهند. از هر پنج نفر سیاه‌پوست آمریکا، یکی مسلمان است. 25 درصد مسلمانان آمریکایی از آسیای جنوبی آمدند و 15-17 درصد عرب‌اند. با وجود تشدید کنترل همة مهاجران از جهان اسلام بعد از حوادث 11 سپتامبر 2006، مهاجرت همچنان ادامه دارد، آن هم در ابعاد سابق، به گزارش وزارت امور خارجة ایالات متحده در این کشور 1209 باب مسجد وجود دارند که نیمی از آنها طیّ 20 سال اخیر تأسیس شدند.

[7].   در منطقة شمال قفقاز، رشد تعداد مسلمانان و کاهش جمعیت مسیحی اسلاوی واقعاً چشمگیر است. در جمهوری‌های شمال قفقاز مسلمانان بیش از 70 درصد جمعیت را تشکیل می‌دهند که طیّ 20 سال اخیر تعداد آنها دو برابر افزایش یافته است.

[8] .  این رقم تقریبی در سخنان رئیس جمهور روسیه، از جمله در اجلاس سال 2003 سران سازمان کنفرانس اسلامی در کوالالامپور، مشروعیت یافته. ولی این موضوع به تفسیر احتیاج دارد.

[9].    

[10].  الفبای لاتین که الفبای رومی نیز خوانده می‌شود، پر استفاده‌ترین خط الفبایی در دنیا می‌باشد. سرچشمۀ این خط بنا به باور پژوهندگان، به خط اقوام اتروسک که ساکنان اولیه ایتالیا بودند، مربوط می‌شود. این خط از گونه‌های غربی الفبای یونانی برگرفته شد و نخستین بار در روم باستان برای نوشتن زبان لاتین به کار رفت. پس از سدۀ یکم پس از میلاد در الفبای لاتین قواعد زیبایی‌شناسی ویژه‌ای پدیدار گشت. این امر نخست در کتیبه‌ها و سپس با تغییرات جزیی در کتب تحقق یافت.

[11].  وردی نژاد، فریدون ، جهانی شدن، جامعه اطلاعاتی و شکاف دیجیتالی، وب سایت شخصی.

[12].   حرکات یا حروف صدادار، که در الفبای عربی به طور مستتر و نامرئی به کار می‌روند، عبارت‌اند از زبَر یا فتحه، زیریا کسره، پیش یا ضمّه؛ فتحتین یا دو زبَر، کسرتین یا دو زیر، ضمّتین یا دو پیش؛ جزم، مدّ و تشدید یا شدّه،.

[13].  پس خواننده باید، با سابقة ذهنی و آشنایی با خود کلمه و توجه به سیاق کلام، تلفظ درست آن را حدس بزند؛ و اگر کلمه‌ای به تنهایی (نه در میان عبارت) عرضه شود، هیچ استاد دانشمندی نمی‌تواند آن را درست بخواند و به مراد نویسنده پی ببرد.

[14].  بدین قرار: ا، (ب ت ث)، (ج ح خ)، (د ذ)، (ر ز)، (س ش)، (ص ض)، (ط ظ)، (ع غ)، (ف ق)، (ک ل)، م، ن، و، هـ، ی. بنابراین، اگر در تندنویسی و یا در نتیجة غفلت کاتب و حروفچین، یک یا چند نقطه بیفتد و یا اضافه شود و یا جابجا گردد و یا آنکه بر اثر مرور زمان از بین برود، مقصود نیز از دست می‌رود و عبارت نامفهوم می‌گردد و خواننده باید با حدس و تخمین مطلب را دریابد، کاری که به آسانی امکان‌پذیر نیست؛ مانند بخرید و نخرید، سرّ و شرّ، حرّ و خر، محرم و مجرم، دلیل و ذلیل،  خبر و خیر و حیز و حبر و چتر و جبر.

[15] .  مثلاً حرف ب به چهار صورت نوشته می‌شود: بتنهایی، ب؛ در اوّل کلمه، بـ ؛ در وسط کلمه، ـبـ ؛ در آخر کلمه، ـب. بدین قرار شمارة حروف الفبا که در اکثر زبانهای رایج دنیا از 25 تا 30 حرف ثابت و لایتغیّر بیش نیست، در  عربی به میزان سرسام­آوری تا 120 صورت افزایش می‌یابد.

[16] .  با اینترنت مسلمانان می‌توانند اطلاعات مهمی دربارۀ اسلام که در زندگی به آن احتیاج دارند را بدست آورند. بطور مثال می­توانند اطلاعات مربوط به اوقات شرعی نماز، محل مساجد و بخشهایی از قرآن را بگیرند. همچنین می‌توانند اطلاعات دیگری را نیز که مورد علاقه‌شان است مانند تحقیقات، ادبیات و آمار اسلامی را دریافت کنند.

[17] .  این موضوع بخصوص برای مسلمانانی که در گروه‌های اقلیت زندگی می‌کنند برای ارتباط ضروری و سهیم شدن با کسانیکه از علائق مشابه با آنان برخوردارند، مهم است. این موضوعات شامل اطلاعاتی دربارۀ خانه و سرزمین مادری و اطلاعاتی دربارۀ اسلام است. در اینترنت مسلمانان می توانند اجتماعاتی بوجود آورند که درجای دیگر ایجاد آن دشواراست.

[18].  بالاترین درصد جمعیت مرتبط با اینترنت در امارات متحده عربی است که کمتر از ۱۰% (۸/۸% ) است. میانگین افراد مرتبط با اینترنت در کشورهای اسلامی ۵۸/۱ % است. این عدد به وضوح در مقایسه با میانگین مشابه در کشورهای در حال توسعه (۱۹%) و به نسبت سایر مناطق جهان پائین است.

[19].  در یک مطالعه جامع جدید در مورد استفاده اینترنت در جهان عرب مشخص شد که پایگاه‌های اینترنتی به زبان عربی بیشتر از پایگاه‌های عربی به زبان انگلیسی استفاده شده‌اند. در کشورهای اسلامی میزان بیسوادی بالا است. میزان متوسط بیسوادی در کشورهای اسلامی ۵/۶۵% است. همانطور که می‌دانیم، اغلب اطلاعات در اینترنت بصورت نوشته هستند. حتی با وجود فن‌آوریهای نوین، هنوز مردم بیسواد نمی‌توانند در اینترنت آنچه را می­خواهند جستجو کرده و بیابند. هرچند، رابطه قدرتمندی بین میزان بیسوادی و گسترش اینترنت درکشورهای اسلامی نیافتم

[20] .  اصول دین پایه‌های اعتقادی دین است که نخست باید به آن‌ها ایمان آورد و سپس به فروعی که از آن بر خواسته‌ است پای‌بند بود. اصول دین مربوط به اعتقاد است و فروع دین مربوط به عمل.  اصول دین از نظر اهل سنت، توحید، نبوت و معاد, و از نظر شیعه عدل وامامت نیز اضافه می گردد پایه‌های اعتقادی ادیان را شامل می‌شود؛ و در زبان‌ها، زمان‌ها و اقوام مختلف صور متفاوتی به خود گرفته‌است. اعتقاد به اصول دین باید از روی تحقیق باشد، نه تقلید. کسی که به اصول دین اعتقاد ندارد، از دین بیرون است. در آغاز برخی از رساله‌های عملیه از اصول دین سخن رفته‌ است. توحید، نبوت و معاد اصول مشترک دین اسلام‌اند و دو اصل امامت و عدل از مسلّمات مذهب شیعه‌اند و هر کس به آنها ایمان ندارد از مذهب شیعه بیرون است گر چه از اسلام بیرون نیست.

[21] .  در اصطلاح دین اسلام فروع را بر مسائلی اطلاق می‌کنند که به عمل و عبادات مربوط است. بطور کلی احکام شرعی اسلام یا متعلق به عمل و طاعت است یا متعلق به معرفت و اعتقاد، قسمت اول را احکام فرعی یا عملی و قسمت دوم را احکام اصلی یا اعتقادی می‌گویند. (دهخدا)

[22] .  اخلاقیات، (روش، شخصیت و رفتار پسندیده) مربوط می‌شود به مفهوم رفتار انسانی در مواجهه با موضوع درست و نادرست؛ که همچنین خوب و بد نیز خوانده می شوند. اخلاقیات در دو زمینه به کار می روند: تمییز فردی (خوب از بد) و دوم: روش‌های رفتاری که گاه به عنوان «عرف رفتاری» نهادینه شده در یک گروه فرهنگی، مذهبی، اجتماعی یا فلسفی شناخته می شود. اخلاقیات فردی با اهداف درست یا غلط، انگیزه‌ها یا اعمال تعریف و تمییز داده می شوند؛ اهدافی که آموخته شده اند، ایجاد شده اند و یا از طرف اشخاصی که در گروه هستند، توسعه یافته­اند.

[23] .  احکام اسلام به مجموعه فرامین عملی و عبادی اسلامی گفته می‌شود. این احکام شامل آداب و مناسک اسلامی و همچنین عبادات هستند. احکام اسلام در علم فقه شرح و بسط می‌یابند و شامل دو گروه حکم تأسیسی و حکم امضایی هستند. مسلمانان در جوامع اسلامی رعایت احکام اسلامی را به صورت سنتی یک ضرورت می‌دانند. به قوانین اسلامی شریعت گفته می‌شود و فلسفه حقوقی اسلام را فقه می‌گویند و بیشتر شیعیان منابع فقهی را به قرآن، سنت، اجماع و عقل تقسیم می‌کنند.  اما اهل تسنن معمولاً منابع فقهی را به قرآن، سنت، اجماع، قیاس طبقه‌بندی می‌کنند.

 [24]

[25]

[26]

[27] .  در این زمان عثمانی کشوری پهناور بود که قلمرو آن در اروپا تا نزدیکی شهر وین امتداد داشت، بخش عمده سرزمین‌های جنوب دریای مدیترانه و شبه جزیره عربستان را دربر می­گرفت، از شمال به رود دن و از شرق به مرزها ی ایران محدود بود. از منظر اروپاییان غربی این دولت مهم‌ترین تجلی تمدن اسلامی به شمار می­رفت و داد و ستد و تعارض‌های فرهنگی و سیاسی و نظامی با آن نقش اصلی در تکوین انگاره‌ای داشت که غربیان از اسلام کسب کردند.

[28] .  سوسرهال، یکی از حقوق­دانان سوئیس می گوید: «با اصلاحاتی که در ترکیه انجام شد امکان ندارد انسان تعجب خود را پنهان نماید ... در هیچ جای دنیا تجربه ای جسورانه تر از آنچه در ترکیه صورت گرفت، سراغ نداری.» ( لائیسم در ترکیه، ص 40)

[29] .  آتاتورک چون وجود حکومتی که خلیفه در راس آن به عنوان رهبر مسلمانان تلقی شود را مانع بزرگی به حساب می آورد، تلاش خود را در جهت الغای سیستم خلافت مصروف داشت که در این راستا برخی مخالفان به سرعت اعدام شدند.

[30] .   آتاتورک برای از بین بردن مخالفان تفکر لائیسم محاکمی را ایجاد کرد که اعضای آن مستقیما از طرف وی انتخاب می شدند و دارای اختیارات وسیعی بودند که افرادی را به جرم خیانت به سبب جانبداری از شریعت به اعدام محکوم می کردند.

[31] .   براساس این اقدامات، بیشتر پست های مربوط به دین از جامعه حذف شدند و آموزش دینی، چاپ کتاب های مذهبی و هرگونه اقدامی که به نحوی با دین در ارتباط بود، ممنوع شد و خدماتی که در زمینه های دینی به مردم ارائه می شد یکجا توسط حکومت لائیک از میان برداشته شد.  این گونه اقدامات شدید و افراطی حتی در کشورهایی که خود را بنیان گذار لائیسم می­دانند مانند فرانسه رخ نداد و عملاً سردمداران انقلاب فرانسه به محدوده سنتی نهادهای دینی وارد نشدند.

[32] .  براساس قانونی که در 25 نوامبر 1925م از تصویب مجلس ترکیه گذشت پوشیدن کلاه اروپایی به عنوان سمبل تمدن و تجدد اجباری شد و عده زیادی برای اعتراض به این قانون اعدام شدند، تغییر در پوشش بانوان و کشف و کنار زدن حجاب از آنان به صورت گسترده تر و خشونت بارتری در مورد زنان به اجرا درآمد.

[33] .  به نوشته روزنامه آکیت ترکیه در ابتدای تسلط لائیسم تنها در استانبول 1000 مسجد تخریب شدند و تعداد بیشتری نیز در سراسر کشور به صورت میخانه، کازینو، انبار و آغل درآمدند.

[34] .  لائیسیزم در ابتدای حاکمیت خود کلیه مدارس و آموزشگاه های سراسر کشور را تعطیل کرد و عالمان و مدرسان دینی را عملاً از مناصب قبلی خود کنار زد . این در حالی بود که میسیونرهای مسیحی صدها مدرسه وآموزشگاه را در سراسر ترکیه برای مسیحی کردن مردم تأسیس کردند . در ظرف 16 سال تحت تسلط لائیسیزم از بین 15 میلیون جوان، تنها تعداد 287 نفر به صورت رسمی اجازه فراگیری قران را به دست آوردند.

[35] .  مصطفی کمال اندکی بعد از تسلط کامل کلیه قوانین و مقررات اسلامی را ملغی اعلام کرد و در پی به وجود آمدن خلاء قانون در این کشور قوانین مدنی، جزایی وحقوقی دیگر کشورها بدون در نظر گرفتن شرایط ترکیه و بدون تغییر، ترجمه شده در دستور کار قرار گرفت . شاید از غریب ترین قوانین که به اجرا درآمد عقوبت جزایی درباره عقد شرعی در ترکیه است که در صورت وقوع عقد شرعی و عدم ثبت در شهرداری افراد عقوبت می شدند.

[36] .  این مرکزها که به وسیله حزب حاکم جمهوری خواه،  در سراسر کشور ایجاد شده بود به منظور تبلیغ لائیسیزم به وجود آمده بود که عملاً به مرکزهای فساد تبدیل شده بود و هدف آن ها جداساختن ترکیه از علقه های تاریخی و فرهنگی و تربیت نسل جوان تک بعدی، نیمه میلیتاریست وطرفدار کمونیسم بود.

[37] .  آتاتورک پس از تحکیم پایه های قدرت دین اسلام را که دین رسمی کشور بود از قانون اساسی حذف کرد و در راستای ممنوع کردن تلفظ نام خدا «واژه به خدا قسم » را نیز از متن سوگند نمایندگان حذف کرد.

[38] .  مسلمانان ترکیه بیشتر پیرو مذهب تسنن می‌باشند که از میان آنها حنفی‌ها بزرگترین گروه به‌شمار می‌آیند که عمدتاً در مرکز و غرب ترکیه ساکن هستند. شافعی‌ها با جمعیتی کمتر در مناطق شرقی ترکیه مستقراند و اکثراً کرد هستند، شمار پیروان مذاهب دیگر بسیار کم می‌باشد. روی هم رفته پیروان ادیان در ترکیه به دو قسمت اصلی تقسیم می‌شوند: الف) پیروان دین اسلام، که خود به چند مذهب تقسیم می‌شود و اهم آنها عبارتند از: ۱-  حنفی‌ها: جمعیت قابل ملاحظه‌ای از اهل سنت ترکیه را تشکیل می‌دهند. ۲-  شافعی‌ها: شاخه‌ای از اهل سنت است که پیروان آن را بیشتر کردها تشکیل می‌دهند. ۳-  پیروان سایر فرق اهل سنت. ۴-  علویان که خود به چهار دسته تقسیم می‌شود و بنابر آمار رسمی دولت ترکیه حدود ۱۲ میلیون نفر پیرو دارد. ب) پیروان ادیان دیگر به‌جز اسلام، که در کل ۲ درصد از جمعیت ترکیه را تشکیل می‌دهند.

[39]

[40] .  

[41] .  

[42] .  

[43]

[44] .  

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50] .   در سال 1995م 56 سرهنگ ارتش ترکیه به سبب محجبه بودن زنان آنان، اخراج شدند. در سال 1996م زنان محجبه از ورود به اردوگاهها محروم شدند. در سال 2000م یکی از گویندگان رادیو و تلویزیون در یک برنامه به گونه ای وقیحانه به زنان محجبه اهانت کرد. برخی نیز در خیابان به زنان محجبه توهین می­کردند.

[51] .

[52] .  

[53]

[54] .  

[55] .

[56] .  

[57]

[58] .

[59] .  

[60] .  

[61]

[62]

[63] .  به طوری که روزنامه اشپیگل چاپ آلمان در یک گزارش مفصل نوشت: سال گذشته نزدیک به نیم میلیون نفر در این مدرسه ها تحصیل می کردند و نرخ افزایش آن ها 20 درصد است . به عقیده حزب رفاه این مدرسه ها اسلامی نردبان مطمئن به سوی اسلام است.

[64] .  در گزارش آمده است: دانشجویان در دهه 1980م جلسه ها و مباحثه ها و نمازهای جمعه و جماعت تشکیل دادند که با استقبال زیادی مواجه شد، در نمازهای جماعت جدا از کسانی که از قیافه مذهبی برخوردارند، کسانی دیده می شوند که تی شرت های آخرین مدل و شلوارهای لی پوشیده اند، از دهه 1980م دانشجویان مسلمان شجاعت بیشتری یافتند و بسیاری از فعالیت های صنفی دانشجویان را به دست گرفتند و نسبت به لائیک ها از موفقیت بیشتری در درس و امور ورزشی نیز برخوردار بودند.

[65]

[66]

Link لینک      Comments () نظرات ۱۳٩٤/٧/٤

Recent Posts مطالب ارسالی جدید بررسی نسبت برخی از اشیاء در شناخت رنگ حرکت دائمی اختراع دستگاه تشخیص رنگ و رنگهای مکمل آن (مخترع کاظم استادی) کتابشناسی عدم تحریف قرآن منتشر شد نمایشگاه خانوادگی نقاشی در گالری توکای قم اختراع دستگاه بومسیلک متحرک (مخترع کاظم استادی) نسبت خط عربی و مسلمانان جهان به تغییر خط کتابشناسی خط فارسی و تغییر خط خط در ایران هولوکاست خط فارسی
My Tags موضوعات کلی کلیات و شرح حال (۳٦) زبان و ادبیات فارسی (۳٠) داستان و متفرقه (٢٥) تاریخ و جغرافیا (۱۸) زبان سرخ (۱٧) هنر (۱٢) فلسفه منطق کلام (۱٢) قرآن و حدیث (۸) طب و علوم کاربردی (۸) اخلاق و عرفان (٧) احکام (٧)
My Friends دسترسی آسان به یوتوبی یاهو ویکی نبشته ویکی فقه ویکی علوم اسلامی وکی پدیا وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی وزارت علوم تحقیقات فناوری همراه اول نگارستان اشراق موسسه پژوهشی فلسفه ایران موزه هنرهای معاصر مشابه یاب روایات مرکز مدیریت حوزه علمیه قم مدرسه طراحی رود آیلند مخابرات 118 لغت نامه دهخدا گوگل مترجم گوگل جستجو گوگل پلاس گوگل ارث گنجور کتابخانه ملی کتابخانه مجلس شورای اسلامی کتابخانه دیجیتال نور کتاب قم کتاب اول فیس بوک فرهنگستان هنر فرهنگستان زبان و ادب فارسی عصر ایران سیستم جامع دانشگاهی گلستان سامانه جامع دانشگاه علمی کاربردی سامانه اعلام حساب خانوار سازمان سنجش سازمان حج و زیارت سازمان ثبت احوال کشور روبیمکث دفتر ریاست جمهوری ایران دفتر آیت الله جوادی آملی درگاه کنسرسیوم محتوای ملی دائره المعارف بزرگ اسلامی دانشنامه جهان اسلام دانشگاه ییل دانشگاه مفید دانشگاه قم دانشگاه علمی کاربردی هنر قم دانشگاه علمی کاربردی دانشگاه آزاد قم دانشگاه ادیان و مذاهب دانش سوم / مدرسه ابتدایی هدایت خبرگزاری کتاب ایران خبرگزاری اهلبیت علیهم السلام خانه کتاب جی میل گوگل تبیان تابناک پایگاه مجلات تخصصی نور پایگاه اندیشوران پایگاه احادیث نور بانک سامان انستیتو تکنولوژی روچستر انجمن هنرهای تجسمی ایران انجمن نجوم ایران انجمن طب سنتی ایران آمازون ارزش یابی مدارک تحصیلی